İşitme, dil gelişiminin ön koşuludur. Çocuk duymadığı sesi taklit edemez; konuşma da taklitle başlar. Bu yüzden fark edilmeyen bir işitme kaybı, yalnız duymayı değil, konuşmayı, okumayı ve sosyal ilişkiyi etkiler.

İyi haber: Türkiye'de yenidoğan işitme taraması yaygın biçimde uygulanmaktadır ve doğuştan gelen kayıpların büyük bölümü erken yakalanır. Dikkat edilmesi gereken, sonradan ortaya çıkan kayıplardır.

Yenidoğan Taraması Neyi Gösterir, Neyi Göstermez?

Tarama, bebek doğduktan sonraki ilk günlerde yapılır ve o andaki durumu gösterir.

Göstermediği şey şudur: sonradan gelişen işitme kaybı. Sonradan gelişen kayıpların nedenleri arasında menenjit, tekrarlayan orta kulak enfeksiyonları, kafa travması, bazı ilaçlar ve ilerleyici seyirli kalıtsal nedenler sayılabilir.

Bu nedenle "tarama geçti" bilgisi, ilerleyen yaşlarda ortaya çıkan şüpheyi ortadan kaldırmaz.

Taramadan kalan bebeklerde ise panik gerekmez: ilk testte kulak kanalındaki doğum artığı sıvı nedeniyle yanlış sonuç sık görülür. Tekrar testi yapılır, gerekirse ileri tetkike yönlendirilir. Önemli olan tekrar testini aksatmamaktır.

Yaşa Göre Beklenenler

Aşağıdaki basamaklar karşılanmıyorsa işitme değerlendirmesi istenir:

0-3 ay

  • Ani ve yüksek sese irkilme
  • Tanıdık sese sakinleşme

3-6 ay

  • Sesin geldiği yöne başını çevirme
  • Kendi çıkardığı sesleri tekrarlama, agulama

6-12 ay

  • Adına tepki verme
  • "Hayır", "gel" gibi basit sözlere tepki
  • Heceleri tekrarlama (ba-ba, da-da)

12-18 ay

  • Basit yönergeleri yerine getirme
  • İlk anlamlı kelimeler

18-24 ay

  • Kelime dağarcığının belirgin artması
  • İki kelimeyi birleştirme

⚠ Agulaması azalan ya da duran bebek özellikle önemlidir. Duymayan bebek de ilk aylarda agular; ancak kendi sesini duymadığı için bu giderek azalır ve kaybolur. Bu, ailelerin en sık gözden kaçırdığı bulgudur.

Büyük Çocukta Belirtiler

  • Televizyonun sesini sürekli yükseltmek
  • Sık sık "ne dedin?" diye sormak
  • Arkadan seslenildiğinde dönmemek
  • Gürültülü ortamda anlamakta belirgin zorlanma
  • Konuşurken sesini fazla yükseltmek
  • Okulda dalgın görünmek, yönergeleri kaçırmak
  • Konuşmada belirsiz, anlaşılmayan sesler
  • Bir kulağını konuşana doğru çevirme alışkanlığı

Okul çağında bu bulgular çoğu zaman "dikkat eksikliği" ya da "ilgisizlik" olarak yorumlanır. Bu yorumdan önce işitme testi yapılmalıdır.

En Sık Neden: Orta Kulakta Sıvı

Çocukluk çağında geçici işitme kaybının en sık nedeni orta kulakta sıvı toplanmasıdır.

Bu tabloda kulak ağrısı ya da ateş olmayabilir. Çocuk hasta görünmez; yalnız duyması azalır. Sıvı, üst solunum yolu enfeksiyonlarından sonra kalabilir ve haftalarca sürebilir.

Tipik özelliği dalgalanmasıdır: nezle dönemlerinde artar, düzeldiğinde azalır. Ailenin "bazen duyuyor bazen duymuyor" tarifi çoğunlukla buradan gelir.

Geniz eti büyüklüğü olan çocuklarda bu tablo daha sık görülür ve daha uzun sürer.

Hangi Testler Yapılır?

Otoakustik emisyon (OAE): Kulağa yerleştirilen küçük bir probla iç kulağın yanıtı ölçülür. Hızlıdır, ağrısızdır, yenidoğan taramasında kullanılır.

ABR (işitsel beyin sapı yanıtı): Sesin sinir yolundaki iletimini ölçer. Bebeklerde ve test sırasında iş birliği yapamayan çocuklarda uykuda uygulanır.

Timpanometri: Kulak zarının hareketini ölçer. Orta kulakta sıvı olup olmadığını gösterir; işitme düzeyini ölçmez ama nedeni bulmada yol gösterir.

Odyometri: Kulaklıkla verilen seslere çocuğun yanıtı ölçülür. Okul çağı ve sonrasında kullanılır; küçük çocuklarda oyun temelli biçimleri vardır.

Testlerin hepsi ağrısızdır ve çocuğa zarar vermez.

Ne Zaman Vakit Kaybetmeden Başvurulmalı?

  • Yenidoğan taramasından kalıp tekrar testi yaptırılmamışsa
  • Agulama azalmış ya da durmuşsa
  • 12 ayda adına tepki vermiyorsa
  • 18 ayda hiç kelime kullanmıyorsa
  • Konuşması yaşıtlarına göre belirgin geriyse
  • Menenjit geçirdiyse (sonrasında işitme mutlaka değerlendirilir)
  • Kafa travması sonrası işitmesi değiştiyse
  • Ailede çocukluk çağı işitme kaybı öyküsü varsa
  • Ani işitme kaybı tarifliyorsa

Konuşma Gecikmesiyle İlişkisi

Konuşma gecikmesi olan her çocukta ilk yapılacak tetkik işitme testidir.

Sonuç çoğu zaman normal çıkar ve başka nedenler araştırılır. Ancak bu sıralamayı atlayıp "biraz daha bekleyelim" demek, en çok zaman kaybettiren yaklaşımdır. Dil gelişiminin en hızlı olduğu ilk üç yıl, kaybedilmemesi gereken dönemdir.

Özetle

İşitme kaybı gürültülü bir sorun değildir; sessizce ilerler. Yenidoğan taraması önemli bir güvencedir ama tek başına yeterli değildir.

Çocuğunuzun yaşına göre beklenen tepkileri vermediğini düşünüyorsanız ya da "bazen duymuyor gibi" diyorsanız, testi ertelemeyin. İşitme testleri ağrısızdır ve sonucun normal çıkması da değerli bir bilgidir.